Công ước Singapore – bước ngoặt cho hoà giải quốc tế

Hiện nay, hoà giải là một trong các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế (bên cạnh trọng tài, toà án và tự thương lượng). Tuy nhiên, việc thực hiện kết quả hoà giải thành chỉ trông chờ vào sự tự nguyện và ý thức của các bên, cho đến khi Công ước Liên hợp quốc về Thỏa thuận giải quyết tranh chấp thông qua hòa giải (Công ước Singapore về Hoà giải) ra đời vào ngày 07/8/2019.

Hoà giải, hiểu đơn giản, là việc người thứ ba trung lập tham gia quá trình giải quyết tranh chấp nhưng các bên vẫn có toàn quyền quyết định. Hòa giải không nhằm phân định “trắng đen” hay bắt buộc tuân thủ, mà chỉ giúp các bên tìm được tiếng nói chung, qua đó hướng đến giải pháp chung chấp nhận được.

Tại sao hoà giải là phương thức giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế đáng để doanh nghiệp lưu tâm, cân nhắc? Thứ nhất, chi phí hoà giải thấp hơn đáng kể so với trọng tài và toà án. Quy trình nhanh gọn, không nhiều thủ tục “nhiêu khê”, hoà giải thường mang tính chủ động, trong khi hai phương thức còn lại thường là “cuộc chiến” phức tạp tiêu tốn thời gian, công sức. Thứ hai, hòa giải giúp bình thường hoá quan hệ. Nhấn mạnh lợi ích dài hạn mang lại, hòa giải không những tạo tâm lý thoải mái giữa các bên mà còn giúp ổn định quan hệ – “tài sản” vô cùng giá trị – hơn so với một phán quyết chắc nịch ai đúng ai sai.

Dù có những lợi ích nổi bật như vậy nhưng hoà giải vẫn ít được coi trọng khi đa số doanh nghiệp thường tìm đến trọng tài hoặc toà án. Điều này phần lớn bắt nguồn từ sự thiếu niềm tin vào hiệu lực thi hành kết quả hoà giải. Vì vậy, một hành lang pháp lý quốc tế thi hành thỏa thuận hòa giải, như Công ước New York đối với trọng tài quốc tế, là cần thiết.

Tháng 5/2014, Hoa Kỳ đề xuất xây dựng công ước đa phương về thi hành thỏa thuận hoà giải. Trải qua 4 năm, với nhiều nỗ lực đàm phán, Công ước đã được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua và chính thức được ký kết bởi 46 nước thành viên Liên hợp quốc vào ngày 07/82019. Đây là Công ước “lập kỷ lục” về số lượng các nước tham gia nhiều nhất trong ngày đầu tiên của một hội nghị thương mại tổ chức bởi Liên hợp quốc, có sự góp mặt của những “trụ cột” kinh tế toàn cầu như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Ấn Độ, Singapore, Hàn Quốc,…

Công ước Singapore gồm 16 điều khoản, quy định rõ ràng phạm vi giải quyết, nguyen tắc tiến hành, điều kiện áp dụng và nghĩa vụ thi hành Công ước của các thành viên. Để áp dụng theo Công ước Singapore, các bên cần thỏa thuận bằng văn bản lựa chọn phương thức hòa giải trước khi xảy ra tranh chấp thoả mãn điều kiện về tính thương mạitính quốc tế. Công ước không áp dụng với 4 trường hợp: (i) tranh chấp từ các hợp đồng mà có bên tham gia vì lý do cá nhân (không đảm bảo tính thương mại); thỏa thuận hòa giải giải quyết tranh chấp (ii) đã được tòa án của nước thành viên công nhận, hoặc (ii) đang được thi hành tại quốc gia sở tại, hoặc (iv) có thể được thực thi như phán quyết trọng tài.

Khi tham gia hòa giải, các bên được tự do lựa chọn hòa giải viên, trình tự, thủ tục, địa điểm, thời gian tiến hành hòa giải. Phương thức tiến hành hòa giải do thoả thuận hoặc theo quy tắc của tổ chức hòa giải thương mại hoặc do hòa giải viên lựa chọn phù hợp với nguyện vọng của các bên. Bên cạnh đó, các bên phải trình bày đúng sự thật tình tiết tranh chấp và cung cấp thông tin, tài liệu theo đề nghị của hòa giải viên. Sau khi đạt được, thỏa thuận hòa giải thành giải quyết một phần hoặc toàn bộ tranh chấp sẽ được ký kết và được công nhận, cho thi hành ở các nước thành viên, trừ phi rơi vào trường hợp bị từ chối và ngăn chặn thi hành (do mơ hồ, không thể thực hiện được hay trái trật tự công cộng của nước sở tại hoặc do sai phạm của hoà giải viên bề trình độ chuyên môn, thủ tục tiến hành, nghĩa vụ công khai thông tin, etc).

Công ước Singapore là bước ngoặt và hành lang pháp lý quan trọng giúp doanh nghiệp tự tin hơn khi tham gia giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế bằng phương thức này, thay vì tâm lý hoà giải “cho có” như trước đây bởi các bên không chịu bất kỳ ràng buộc nào khi hòa giải thành. Ngược lại, một khi tham gia Công ước, kết quả hoà giải thành sẽ phải được công nhận và bắt buộc thi hành ở quốc gia thành viên. Việc này sẽ đẩy mạnh giải quyết tranh chấp bằng hòa giải, tạo điều kiện cho thương mại quốc tế phát triển. Tuy nhiên, hiện nay Việt Nam chưa là thành viên của Công ước này. Dù có quy định tương đối chi tiết về hòa giải tại Tòa án và hòa giải ở cơ sở cũng như quy định cơ bản bước đầu về hòa giải thương mại ở cấp độ Chính phủ (Nghị định 22/2017/NĐ-CP), pháp luật Việt Nam tồn tại những khoảng cách khó rút ngắn một sớm một chiều so với Công ước. Chẳng hạn, thời gian hòa giải không tính vào thời hiệu tố tụng, các trường hợp từ chối công nhận và thi hành thỏa thuận hòa giải thành, hay việc công nhận thoả thuận do hòa giải viên nước ngoài, tổ chức hòa giải ở nước ngoài không đăng ký hoạt động tại Việt Nam thực hiện chưa được quy định rõ ràng ở Việt Nam.

Công ước Singapore là cơ hội mà Việt Nam không thể không nắm bắt trong công cuộc hội nhập. Những cản trở pháp lý đã nêu cần được dỡ bỏ khi Việt Nam trở thành thành viên Công ước, thúc đẩy phát triển hoà giải ở nước ta phù hợp với chuẩn mực quốc tế.