Kiện đòi tài sản với “hợp đồng hôn nhân” – Thực hiện được không?

Lập hợp đồng hôn nhân trước khi tiến tới giai đoạn “góp gạo thổi cơm chung” vẫn còn khá xa lạ trong xã hội. Không chỉ từ tập quán hay nhìn nhận của dư luận mà ngay cả quy định pháp luật cũng chưa xem xét, đề cập rõ ràng vấn đề này. Gần đây, một vụ việc xoay quanh xung đột về thỏa thuận tiền hôn nhân có cái kết đau lòng khiến chúng ta không khỏi băn khoăn:  thay vì án mạng, đôi vợ chồng đó đáng lẽ nên chọn cách giải quyết như thế nào?

Bàn về khái niệm hợp đồng hôn nhân: có hợp pháp hay không?

Theo điều 47 Luật Hôn nhân và gia đình (HN&GĐ) 2014, vợ chồng có thể thỏa thuận, xác lập chế độ tài sản trước khi kết hôn bằng văn bản phải được công chứng/chứng thực. Người ta quen gọi đó là “hợp đồng hôn nhân/tiền hôn nhân”. Tuy vậy, pháp luật Việt Nam chỉ cho phép nó hướng đến chế độ tài sản (xác định tài sản riêng vợ, chồng và tài sản chung sau khi cưới, cách thức phân chia tài sản khi ly hôn), không được đề cập các vấn đề khác (quyền nuôi con khi ly hôn, yêu sách của cải để kết hôn, quan hệ tình cảm vợ chồng, etc).

Lý giải điều này, chúng tôi cho rằng bởi nhà làm luật Việt Nam tư duy về hôn nhân là liên kết đặc biệt giữa nam nữ chỉ trên cơ sở tình yêu trong sáng và tự nguyện, nhằm mục đích xây dựng gia đình bền vững, không phải hợp đồng hay thỏa thuận có thể “cò kè bớt một thêm hai”. Quan niệm chính thống này chi phối cách quy định như trên, để dự trù và phòng tránh những trường hợp lợi dụng đổi chác quan hệ nhân thân trong hôn nhân, điển hình là trao đổi tình – tiền. Theo đó, các bên dùng tài sản ngụy tạo dưới vỏ bọc hợp đồng tặng cho để hứa hẹn tiến tới hôn nhân. Bản chất vấn đề nhằm đáp ứng nhu cầu vật chất của ít nhất một bên, không dựa trên tình yêu trong sáng, tinh thần tự nguyện cũng như mục tiêu xây dựng gia đình. Giao dịch “qua mắt” xã hội như vậy ắt nhiên là vô hiệu, bởi vi phạm điều cấm kết hôn giả tạo theo khoản 11 Điều 3 Luật HN&GĐ.

Nếu hợp đồng hôn nhân giao kết giả tạo, xảy ra tranh chấp có kiện được không?

Sự việc dưới đây bắt đầu khi một đôi vợ chồng, không còn trẻ trung cho lắm, thỏa thuận “hợp đồng tình ái” trước khi kết hôn rằng người vợ sẽ sang tên một mảnh đất cho chồng xây nhà, ngược lại người chồng phải tặng vợ xe ô tô trị giá 1.5 tỷ đồng. Sau đó, giữa hai bên xảy ra mâu thuẫn vì người vợ nuốt lời, còn tự ý bán luôn ô tô và ly thân. Mọi chuyện dẫn đến hậu quả thảm khốc và gây xôn xao dư luận là chị này bị người chồng giết chết vì bội tín. Vòng xoáy oan nghiệt tình tiền đưa chúng ta tới góc nhìn khác: thay vì trả thù bằng hành vi phạm tội đầy bế tắc thì người chồng có thể khởi kiện đòi ô tô từ “hợp đồng hôn nhân” đó hay không?

Nguyên tắc giải quyết tài sản khi ly hôn trong trường hợp vợ chồng thỏa thuận trước chế độ tài sản là áp dụng theo nội dung thỏa thuận. Tuy vậy, ở đây, bản chất việc kết hôn giữa hai người hoàn toàn không vì mục đích hôn nhân, mà chỉ nhằm đổi chác tài sản mình mong muốn. Quan hệ tình – tiền này  có thể là căn cứ khởi kiện cho người chồng để yêu cầu Tòa án hủy việc kết hôn trái pháp luật theo Điều 11 Luật HN&GĐ và tuyên bố “hợp đồng hôn nhân” vô hiệu để đòi lại tài sản từ người vợ “bội tín” theo Điều 123 BLDS 2015. Mặc dù việc khởi kiện ít nhiều sẽ có những đàm tiếu vì chưa phù hợp phong tục, tập quán truyền thống, mà vụ án hoa hậu Phương Nga và doanh nhân Cao Toàn Mỹ gần đây là ví dụ điển hình. Song, đây vẫn là con đường hữu ích và hiệu quả hơn cả (chắc chắn ưu việt hơn giải pháp giết người!). Bản thân nỗi lo dị nghị cũng là động lực để hai bên có thêm thiện chí mà giải quyết xung đột êm xuôi bằng hòa giải. Các bên cũng có thể yêu cầu quan tòa xét xử kín và bảo mật thông tin để tránh áp lực dư luận.

Dẫu pháp luật nước ta vẫn còn bỏ ngỏ nhiều khía cạnh của “hợp đồng hôn nhân”, các bên vẫn nên khởi kiện để đòi quyền lợi khi xảy ra tranh chấp. Đạt được phán quyết có lý có tình được pháp luật bảo trợ luôn là lựa chọn thông thái hơn đối với bên thắng, còn khả năng kháng cáo hay đề nghị xem xét lại cũng không bao giờ đóng sập với bên thua. Cần tránh “tự xử” trong cơn cùng quẫn để rồi dẫn đến người mất, kẻ tù tội như vụ việc nêu trên.