“Luật chơi” giải quyết tranh chấp: quy tắc tố tụng trọng tài

Hiện tại, 31 trung tâm trọng tài ở nước ta phân bổ chủ yếu ở hai khu vực “sầm uất” nhất đất nước đồng thời là đầu kéo kinh tế cho quốc gia: Thành phố Hồ Chí Minh và Thủ đô Hà Nội. Trong đó, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) là cái tên nổi bật với quá trình phát triển lâu đời qua hàng nghìn vụ tranh chấp khác nhau trên khắp các lĩnh vực. Giải quyết tranh chấp bằng trọng tài có điểm độc đáo khiến nhiều doanh nghiệp thích thú hơn cả: “luật chơi” linh hoạt và tiện lợi thông qua các bộ quy tắc tố tụng trọng tài.

Ở mỗi trung tâm trọng tài sẽ có bộ quy tắc tố tụng riêng cho quá trình giải quyết tranh chấp. Thông thường, “bản hướng dẫn” này được soạn thảo tương thích theo tiêu chuẩn, khuôn mẫu thủ tục trọng tài chung được sử dụng rộng rãi trên thế giới.

Các trung tâm đều khuyến khích áp dụng bộ quy tắc mà mình vốn quen dùng để tiến hành giải quyết tranh chấp được nhuần nhuyễn, thành thạo, ít sự cố hơn. Đặc biệt, Điều 3.6 Luật Trọng tài thương mại 2010 của Việt Nam còn quy định việc áp dụng này là bắt buộc: “Trọng tài quy chế là hình thức giải quyết tranh chấp tại một Trung tâm trọng tài theo quy định của Luật này và quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài đó”.

Tuy nhiên, có trường hợp khác là các bên được lựa chọn quy tắc áp dụng: chọn Trung tâm trọng tài A nhưng lại dùng bộ quy tắc của Trung tâm B, thậm chí là quy tắc của Tòa trọng tài quốc tế ICC, hoặc của Ủy ban Pháp luật Thương mại Quốc tế Liên Hiệp Quốc – UNCITRAL,… để trọng tài viên theo đó phân xử tranh chấp của mình. Đây chính là điểm đặc sắc và tạo nên khác biệt rất lớn so với tố tụng Tòa án, chẳng hạn ở Việt Nam, Bộ luật tố tụng dân sự 2015 là nền tảng duy nhất để tiến hành xét xử trước quan tòa.

Nghe qua, ta có cảm giác việc áp dụng “lộn xộn” quy tắc trong nước – ngoài nước sẽ khiến việc giải quyết vụ án trở nên phức tạp và rắc rối. Thế nhưng, một tiền lệ đã được xác lập trong năm 2015-2016 ở Việt Nam: VIAC giải quyết tranh chấp mà các bên chọn áp dụng quy tắc UNCITRAL, sau đó phán quyết này được Tòa án TP Hồ Chí Minh đăng ký thành công để thi hành án vào năm 2017.

Sở dĩ như vậy bởi vì việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài không phụ thuộc vai trò của trung tâm trọng tài mà là hội đồng trọng tài với các trọng tài viên được chỉ định bởi các bên hoặc chủ tịch trọng tài. Trung tâm chỉ là “sàn đấu” để tiến hành giải quyết và quy tắc các bên lựa chọn chính là “luật chơi” mà họ nhờ bên thứ ba dựa vào để phân xử. Bản chất của phương thức trọng tài nằm ở sự tôn trọng và đề cao tự do ý chí của đương sự: các bên có toàn quyền lựa chọn con đường giải quyết vụ việc và chịu sự ràng buộc từ lựa chọn của họ. Điều này cũng giải thích tại sao phán quyết trọng tài là chung thẩm mà các bên phải tuân thủ.

Tuy nhiên, phải lưu ý rằng pháp luật Việt Nam chỉ thừa nhận việc lựa chọn quy tắc nếu:

  1. hình thức giải quyết không phải trọng tài quy chế, nói cách khác phải là trọng tài vụ việc (ad-hoc) (suy đoán từ Điều 3.6 Luật TTTM 2010), và
  2. điều lệ của trung tâm trọng tài không cấm áp dụng quy tắc của trung tâm khác (Điều 4.4 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP). Nếu không thỏa mãn các điều kiện trên mà các bên không đạt được phương án thay thế, việc giải quyết tranh chấp sẽ bị đình chỉ vĩnh viễn bởi lý do thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được.

Tóm lại, sự linh hoạt trong lựa chọn “luật chơi” mang đến nhiều lợi ích cho các bên. Nhưng, mặt khác, nó đòi hỏi các bên nắm rõ yêu cầu của pháp luật và nội dung quy tắc để thực hiện chuẩn xác, dự liệu được các bước tiếp theo và đảm bảo công nhận giá trị phán quyết. Điều này không dễ dàng gì, nhất với là các bên tranh chấp vốn không có chuyên môn. Do đó, ngay từ khâu soạn thảo thỏa thuận trọng tài, sự hỗ trợ của luật sư giỏi, giàu kinh nghiệm, am hiểu pháp luật nói chung và chuyên sâu tố tụng trọng tài nói riêng là rất cần thiết và quan trọng, nếu không muốn nói là không thể thiếu, với đương sự.

Nguyễn Châu Phong (Thiên An)