Tranh chấp hợp đồng mùa Covid-19: “Cây đũa thần” sự kiện bất khả kháng?

Việc bám vào điều khoản “sự kiện bất khả kháng” để xử lý tranh chấp hợp đồng thương mại chưa hẳn là lựa chọn thấu đáo. Thực tế, Bộ luật Dân sự còn dự liệu giải pháp khác đáng được các bên lưu ý.

Tìm cách hóa giải khó khăn cho doanh nghiệp do Covid-19, nhiều người muốn viện dẫn đến “sự kiện bất khả kháng” (SKBKK) trong thực hiện hợp đồng thương mại. Tuy nhiên, việc đáp ứng đầy đủ tiêu chí của “cây đũa thần” này lại không hề đơn giản, nhất là tiêu chí “không thể khắc phục dù dùng mọi biện pháp, khả năng” vốn dễ tranh cãi.

Câu chuyện sẽ thuận lợi hơn nếu các bên thương lượng. Theo đó, ngoài nguyên tắc cơ bản là mỗi bên tự chịu thiệt hại của mình thì có thể áp dụng các nguyên tắc như: thiện chí ngay tình (good faith and fair dealing) hay được lợi một cách không công bằng (unjust enrichment). Thiện chí ngay tình quy định các bên phải trung thực thực hiện nghĩa vụ, không thể vin vào những khó khăn trong đại dịch để thoái thác trách nhiệm. Nguyên tắc thứ hai buộc người được lợi do tình cờ, sai lầm hoặc kém may mắn của người khác có nghĩa vụ bồi hoàn thiệt hại cho người đó. Tuy nhiên, đi đến thỏa thuận thấu đáo từ thương lượng luôn không hề dễ dàng.

Các bên có thể mời một bên thứ ba độc lập làm trung gian. Tuy có thể chủ động kiểm soát quá trình đàm phán nhờ sự trợ giúp của hòa giải, song, vẫn phụ thuộc vào sự thiện chí, tự nguyện, không thể bắt buộc thực hiện.

 Nếu yêu cầu tòa án hay trọng tài giải quyết theo quy trình tố tụng thì trên thực tế, rất hiếm khi cơ quan tài phán chấp nhận có SKBKK (thường chỉ ghi nhận dè dặt thiên tai hoặc tai nạn bất ngờ về sức khỏe, tính mạng). Khi đó, bên vi phạm được giải trừ nghĩa vụ, bên còn lại sẽ chịu thiệt hại, hợp đồng không thể thực hiện được. Tuy nhiên, khả năng đạt được phán quyết đã khá mong manh, trong khi hợp đồng vẫn có hiệu lực (SKBKK không phải căn cứ chấm dứt hợp đồng như nhiều người nhầm lẫn)

Trong tình cảnh này, doanh nghiệp nên viện dẫn “hoàn cảnh thay đổi cơ bản” ở Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015. Đó là trường hợp hợp đồng vẫn thực hiện được nhưng chi phí sẽ cao hơn dự tính, gây thiệt hại cho bên có nghĩa vụ. Đáng mừng là luật cho phép bên bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu đàm phán lại hợp đồng. Nếu không đi đến thỏa thuận, các bên có quyền yêu cầu tòa án hoặc trọng tài tuyên chấm dứt hợp đồng hoặc sửa đổi hợp đồng để cân bằng lợi ích (chỉ khi việc chấm dứt gây thiệt hại lớn hơn). Như vậy, việc vận dụng điều khoản rõ ràng ưu việt SKBKK khi “lợi đến năm, bảy đường”: vừa khuyến khích đàm phán trong thiện chí, tự nguyện, vừa cho phép chấm dứt hợp đồng, giải trừ hoàn toàn nghĩa vụ, vừa giảm thiểu tối đa thiệt hại có thể phát sinh.

Tuy nhiên, quá trình tranh tụng nói trên luôn phức tạp và đòi hỏi sự am hiểu pháp luật, khả năng lập luận và xử lý chuyên nghiệp, do đó các bên cần có luật sư trợ giúp và bảo vệ quyền lợi. Bởi khi không thể “đóng cửa bảo nhau”, việc đưa ra pháp đình buộc mỗi bên phải giành lấy lợi ích chính đáng cho mình.