Tranh chấp hợp đồng thương mại – Lãi chậm thanh toán và Án lệ 09 (Kỳ 1)

Các tranh chấp hợp đồng thương mại đa phần đều sẽ có liên quan đến lãi chậm thanh toán. Do đó, Án lệ số 09/2016/AL (“Án lệ 09”) được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 17 tháng 10 năm 2016 và được công bố theo Quyết định số 698/QĐ-CA với hai tình huống với hai giải pháp pháp lý tương ứng.

Tình huống 1 là bối cảnh hợp đồng mua bán hàng hóa bị vi phạm do bên bán không giao hoặc không giao đủ hàng cho bên mua, dẫn đến việc bên bán có nghĩa vụ hoàn trả số tiền ứng trước và tiền lãi do chậm thanh toán.

1. Việc xác định tiền lãi phát sinh do chậm thanh toán

Trong thực tiễn giải quyết các tranh chấp hợp đồng thương mại, thường xuyên gặp trường hợp bên mua đã thanh toán tiền nhưng bên bán vi phạm nghĩa vụ giao tài sản và phải hoàn trả khoản tiền đã nhận. Việc đã nhận tiền nhưng không giao hàng và sau đó là chậm hoàn trả đôi khi xảy ra trong một thời gian dài, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của bên mua một khi đã “lỡ” thanh toán. Việc không giao hàng dẫn đến nghĩa vụ phải hoàn trả số tiền đã nhận là hiển nhiên. Nhưng ngoài hoàn trả số tiền đã nhận, bên bán có phải thanh toán tiền lãi phát sinh từ số tiền này không?

Điều 306 Luật Thương mại năm 2005 có đề cập tới lãi chậm trả trong trường hợp một bên chậm thanh toán tiền hàng hay chậm thanh toán thù lao dịch vụ nhưng không đề cập đến nghĩa vụ hoàn trả khoản tiền đã nhận. Nội dung Án lệ 09 (Tình huống án lệ 1) đã giải quyết câu hỏi đặt ra trong tình huống pháp lý này, giúp cho việc giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại, vốn đa dạng, được linh hoạt hơn trong thực tiễn.

Cụ thể, theo Án lệ 09, khi bên bán không giao hoặc không giao đủ hàng cho bên mua sẽ dẫn đến việc bên bán có nghĩa vụ hoàn trả số tiền ứng trước và tiền lãi do chậm thanh toán, tương tự như việc bên mua chậm thanh toán tiền hàng. Giải pháp mà Án lệ 09 nêu ra trong trường hợp này là phù hợp với nhu cầu thực tiễn, giải quyết được nhiều tranh chấp phát sinh và giúp đảm bảo cho quyền lợi của bên mua.

Luật sư tranh tụng

2. Xác định lãi trung bình trên thị trường

Điều 306 Luật Thương mại quy định có đề cập về cách xác định lãi xuất chậm trả lả lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán tương ứng với thời gian chậm trả, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác”. Tuy nhiên, cho đến trước khi Án lệ 09 được ban hành, không có quy định hay hướng dẫn cụ thể, chi tiết thế nào là “lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường”.

Theo Án lệ 09, cơ sở để tính lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường bằng mức lãi suất nợ quá hạn trung bình của ít nhất ba Ngân hàng tại địa phương, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.

Với nội dung trên, để đưa ra mức lãi trung bình, có thể lấy mức lãi trung bình của 3 hay nhiều hơn 3 ngân hàng. Nhưng phải chú ý yếu tố ngân hàng “tại địa phương”. Án lệ 09 không nêu rõ là địa phương nào. Do đó, thực tiễn xét xử, để thuận tiện và nhanh chóng, tòa án có thể thu thập thông tin về lãi suất tại địa phương là nơi tòa án giải quyết vụ việc hoặc nguyên đơn, bị đơn có thể thu thập thông tin lãi suất của ngân hàng tại địa phương là nơi nguyên đơn, bị đơn có trụ sở.

Ngoài ra, Điều 306 Luật Thương mại nêu trên còn quy định về thời điểm xác định mức lãi suất, theo đó, lãi suất quá hạn trung bình trên thị trường được xác định tại thời điểm thanh toán. Thoạt nghe, điều này có vẻ hợp lý nhưng lại không khả thi trên thực tế. Bởi tại thời điểm giải quyết tranh chấp, Tòa án không biết chính xác khi nào bên vi phạm thanh toán, tức là không thể xác định thời điểm thanh toán. Do đó, Án lệ 09 đưa ra phướng án giải quyết tranh chấp hợp đồng này theo hướng tiền lãi do chậm thanh toán được tính theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường, bằng mức lãi suất nợ quá hạn trung bình của ít nhất ba Ngân hàng tại địa phương tại thời điểm thanh toán (xét xử sơ thẩm).

Án lệ 09 giải quyết thế nào trong tình huống hợp đồng mua bán hàng hóa có phát sinh nghĩa vụ trả tiền phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại? Mời Quý bạn đọc cùng đón xem kỳ sau.

Luật sư Dương Thị Cẩm Chơn (Thiên An)