Tranh chấp hợp đồng thương mại – Lãi chậm thanh toán và Án lệ 09 (Kỳ cuối)

Án lệ 09 đã đưa ra hai giải pháp pháp lý nhằm giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại liên quan đến lãi chậm thanh toán. Trong kỳ này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu Án lệ 09 đã giải quyết nghĩa vụ trả tiền phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại như thế nào.

Tình huống 1: Hợp đồng mua bán hàng hóa bị vi phạm do bên bán không giao hoặc không giao đủ hàng cho bên mua, dẫn đến việc bên bán có nghĩa vụ hoàn trả số tiền ứng trước và tiền lãi do chậm thanh toán.

Giải pháp pháp lý trong trường hợp này là tiền lãi do chậm thanh toán được tính theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường, bằng mức lãi suất nợ quá hạn trung bình của ít nhất ba Ngân hàng tại địa phương tại thời điểm thanh toán (xét xử sơ thẩm), trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.

Tranh chấp hợp đồng thương mại

Vậy hợp đồng mua bán hàng hóa có phát sinh nghĩa vụ trả tiền phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại thì sao?

1. Tiền phạt vi phạm không phát sinh lãi chậm trả

Điều 300 Luật Thương mại quy định về phạt vi phạm“là việc bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm trả một khoản tiền phạt do vi phạm hợp đồng nếu trong hợp đồng có thỏa thuận”. Tương tự, Điều 422 Bộ luật Dân sự năm 2005 (Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015) quy định “Phạt vi phạm là sự thỏa thuận giữa các bên trong hợp đồng, theo đó bên vi phạm nghĩa vụ phải nộp một khoản tiền cho bên bị vi phạm”. Như vậy, Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự đều quy định về việc phạt vi phạm, tuy nhiên, không quy định rõ bên vi phạm có phải chịu tiền lãi phát sinh đối với tiền phạt vi phạm hay không.

Án lệ 09 đã giải quyết tranh chấp hợp đồng với tình huống pháp lý này theo hướng người có nghĩa vụ trả tiền phạt vi phạm không phải trả lãi trên số tiền phạt vi phạm.

Giải pháp này một mặt đã giúp các Tòa án có cách giải quyết thống nhất, không còn lúng túng khi giải quyết yêu cầu về tiền lãi đối với tiền phạt vi phạm của đương sự. Nhưng mặt khác, giải pháp này có thể dẫn đến tình trạng bên vi phạm trì hoãn việc thanh toán tiền phạt vi phạm và do đó, khiến cho chế tài phạt vi phạm phần nào mất đi tính răn đe đối với bên vi phạm.

2. Tiền bồi thường thiệt hại không phát sinh lãi chậm trả

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại này được ghi nhận trong Luật Thương mại tại Điều 302, trong đó, “Giá trị bồi thường thiệt hại bao gồm giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu do bên vi phạm gây ra và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm”.

Như vậy trong tranh chấp hợp đồng thương mại, giá trị bồi thường được quy định chung là “tổn thất thực tế” và “khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng”. Trên thực tế, việc xác định giá trị bồi thường là khá phức tạp và các tổn thất được bồi thường là rất đa dạng.

Thông thường, giá trị bồi thường được xác định tại thời điểm giải quyết nên khoản tiền bồi thường nhận được giúp người bị thiệt hại có được giá trị tương tự với tài sản đã bị tổn thất. Do đó, việc không buộc người vi phạm phải trả thêm tiền lãi là phù hợp.

Tuy nhiên, không ít trường hợp bên phải bồi thường kéo dài việc thực hiện bồi thường. Do đó, sẽ phù hợp hơn và khuyến khích thiện chí thanh toán của bên vi phạm, tương tự như trường hợp phạt vi phạm, nếu buộc bên vi phạm phải thanh toán cả tiền lãi nếu chậm thực hiện việc bồi thường. Ở một chừng mực nào đó, giải pháp pháp lý cho tình huống 2 mà Án lệ 09 đã nêu là chưa thật sự toàn diện. Xuất phát từ sự đa dạng của các tổn thất được bồi thường, đôi khi trong trường hợp này việc không tính lãi là phù hợp nhưng ở trường hợp khác, việc buộc bên vi phạm phải thanh toán cả tiền lãi sẽ phù hợp và tạo nên tính công bằng cho các bên.

Các giải pháp của Án lệ 09 có thể phù hợp hoặc chưa hoàn toàn phù hợp với mọi trường hợp. Tuy nhiên, nó đã phần nào giúp cho việc giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại liên quan đến việc xác định tiền lãi chậm thanh toán trong thực tiễn xét xử được thống nhất hơn. Có thể nói, Án lệ 09 là một trong những án lệ tiêu biểu liên quan đến tranh chấp hợp đồng thương mại.

Luật sư Dương Thị Cẩm Chơn (Thiên An)