Từ vụ con dâu “khai tử” bố mẹ chồng: trách nhiệm công chứng viên?

Gần đây xảy ra vụ tranh chấp khá kỳ lạ về thừa kế, khi con dâu vì mâu thuẫn cố ý khai bố mẹ chồng “đã mất” với công chứng viên để kê khai di sản của người chồng quá cố. Dưới lăng kính pháp luật, vụ án này có hai khía cạnh vẫn cần làm rõ!

Từ vụ con dâu “khai tử” bố mẹ chồng: trách nhiệm công chứng viên?

Công chứng viên có sai?

Năm 2006 – thời điểm công chứng viên (CCV) của Phòng công chứng số 3 (Hà Nội) nhận hồ sơ và niêm yết văn bản khai nhận di sản của người con dâu (bà V), Nghị định 75/2000/NĐ-CP có hiệu lực cao nhất quy định về công chứng, chứng thực, nên là căn cứ để xem xét hành vi của CCV này.

Khi kê khai di sản của người chồng theo di chúc, bà V chỉ kê tên mình và hai con gái, còn bố mẹ chồng thì khai sai sự thật “đã chết”. Không cần giấy tờ chứng minh, CCV Nguyễn Thanh Tú dựa vào cam đoan trên cùng việc không có phản đối khi niêm yết bản khai nhận di sản tại địa phương trong 30 ngày (theo thủ tục tại Điều 52 và Điều 53 của Nghị định 75/2000) để công chứng sau đó vào ngày 11/8/2008. Điều này dẫn đến nhà đất rơi vào tay bà V, gạt bỏ quyền thừa kế của bố mẹ chồng còn sống.

Như vậy, CCV chưa làm đúng tinh thần quy định tại chính Điều 52 và 53. Theo đó CCV phải đòi hỏi bà V cung cấp (1) giấy tờ chứng minh quan hệ giữa người chồng và những người được hưởng thừa kế theo luật thừa kế, kèm (2) cam kết không bỏ sót người thừa kế.

Yêu cầu các giấy tờ trên nhằm đảm bảo sự tham gia đầy đủ và quyền hưởng di sản của tất cả người thừa kế, nhất là trường hợp không phụ thuộc nội dung di chúc (như người bố mẹ chồng), trong việc khai nhận di sản. Thế nhưng, CCV xác định không còn người thừa kế nào khác chỉ dựa vào lời nói một phía thay vì bằng chứng khách quan.  

Dù pháp luật không “chỉ tận mặt, bảo tận tai” phải xác minh bằng giấy chứng tử, nhưng đáng lẽ CCV vẫn cần yêu cầu người con dâu cung cấp giấy này hoặc các bằng chứng khác để chứng minh bố mẹ chồng thật sự “qua đời” (ví dụ: ảnh chụp bia mộ, thẻ mộ người chết có xác nhận của ban quản lý nghĩa trang; bản khai lý lịch người chết có xác nhận của UBND cấp xã,…). Điều này là cần thiết nhằm chứng minh quan hệ mà pháp luật yêu cầu, cũng như đảm bảo không ai bị tước quyền hưởng di sản.

Điều này cho thấy, công chứng viên đã thiếu tinh thần trách nhiệm – một vi phạm nêu tại Điều 72 Nghị định 75/2000 – dẫn đến công chứng sai sự thật và ảnh hưởng quyền thừa kế của bố mẹ chồng.

Vậy, công chứng viên có thể chịu trách nhiệm pháp lý gì?

CCV Nguyễn Thanh Tú chia sẻ với báo giới đây là tai nạn nghề nghiệp. Bởi thời điểm đó, việc xác minh hộ tịch khá phức tạp do giấy tờ thường không đầy đủ và khó cung cấp, nhất là với người cao tuổi. Cho nên, trong thực tiễn hành nghề, nhiều CCV linh động giải quyết bằng cách đặt niềm tin vào cam kết của người khai và việc niêm yết không có phản đối.   

Quả thật, việc con dâu cố ý “khai tử” bố mẹ chồng còn sống, với sự đồng lõa của cháu nội và sự lơ là của địa phương, là trái khoáy và hy hữu. Nhưng nó vốn vẫn có khả năng xảy ra, mà CCV phải dự liệu và đề phòng. Hơn nữa, xác định đầy đủ người thừa kế là khâu then chốt trong thủ tục này mà nghiệp vụ công chứng có thể suy xét từ nhiều bằng chứng khác như đã phân tích, không chỉ giấy tờ hộ tịch. Do đó, giải thích chưa thật thỏa đáng của CCV không thể khỏa lấp trách nhiệm của ông.

Về trách nhiệm dân sự, căn cứ Điều 72 Nghị định 75/2000 và BLDS 2005, bố mẹ chồng có thể yêu cầu con dâu và CCV liên đới bồi thường thiệt hại phát sinh đối với chi phí theo đuổi kiện tụng nhiều năm qua, chi phí bù đắp về sức khỏe, tinh thần bị giảm sút (tối đa 10 tháng lương tối thiểu theo Nghị quyết 01/2004/NQ-HĐTP, tức 14,9 triệu đồng hiện tại), etc. Về trách nhiệm nghề nghiệp, từng là công chức điều hành Phòng công chứng số 3, dù đã nghỉ việc, vấn đề kỷ luật vẫn đặt ra với CCV căn cứ Điều 84.5 Luật Cán bộ, Công chức 2008 sửa đổi, bổ sung 2019. Tùy mức độ vi phạm, CCV này có thể bị khiển trách, cảnh cáo hoặc xóa tư cách Trưởng phòng Công chứng.

Tạm kết lại, các vấn đề pháp lý đặt ra cho ta thấy chỉ một sai lầm nghiệp vụ đã dẫn đến hậu quả là vụ tranh chấp “éo le” và hy hữu này. Hy vọng rằng phiên xét xử vụ án sẽ sớm đi đến hồi kết, chấm dứt “cái chết” trên giấy tờ mà bấy lâu nay bố mẹ chồng vốn gần đất xa trời đang gánh chịu!